Morgi, łokcie i korce — jak czytać dawne miary w starych dokumentach

Skąd tyle różnych miar

Przez stulecia każde większe miasto miało własny łokieć, korzec i funt — krakowskie, warszawskie, poznańskie, lwowskie. W 1819 r. w Królestwie Polskim wprowadzono ujednolicone miary nowopolskie, powiązane z metrem. W zaborze pruskim obowiązywały miary pruskie, w austriackim — wiedeńskie. System metryczny upowszechnił się w drugiej połowie XIX w., a w całej Polsce ujednolicono go po 1918 r.

Najczęściej spotykane jednostki (nowopolskie)

Jednostka	Wartość	Gdzie spotkasz
morga	ok. 0,56 ha	akty notarialne, księgi hipoteczne, spisy majątków
włóka	30 mórg ≈ 16,8 ha	nadania ziemi, uwłaszczenie chłopów
łokieć	57,6 cm	miara sukna, wzrost w paszportach i księgach wojskowych
sążeń	1,728 m	drewno opałowe (sążeń sześcienny), głębokość studni
mila	ok. 8,5 km	odległości w opisach podróży
korzec	128 l	zboże, daniny, inwentarze
garniec	4 l	mąka, kasza, miód, wódka
funt	ok. 405 g	przepisy kulinarne, handel
cetnar	ok. 40,5 kg	handel hurtowy, ładunki

Każdą wartość — i jej zamianę na inne dawne jednostki — policzysz w przeliczniku dawnych miar.

Pułapki

• Morga chełmińska, magdeburska, pruska, austriacka — w zaborze pruskim morga to ok. 0,26 ha, w austriackim ok. 0,58 ha. Sprawdź, gdzie i kiedy powstał dokument.
• Korzec przed 1819 r. bywał znacznie większy (korzec warszawski ok. 120 l, krakowski — inaczej); do tego zboże mierzono „z czubem” lub „strychem”.
• Funt aptekarski różnił się od handlowego.
• Daty w starych aktach bywają zapisane cyframi rzymskimi albo według kalendarza juliańskiego (w zaborze rosyjskim dwie daty: „1/13 maja”). Cyfry rzymskie odczytasz w konwerterze liczb rzymskich (zob. liczby rzymskie).

Przykład z aktu notarialnego

„Gospodarstwo rolne obszaru mórg 15 prętów 120, z budynkami.”

15 mórg × 5598,72 m² = 83 980,8 m² 120 prętów kwadratowych × 18,66 m² = 2 239,5 m² razem ≈ 86 220 m² ≈ 8,6 ha

Gdy znasz współrzędne lub wymiary działki z dawnej mapy, jej powierzchnię możesz porównać w kalkulatorze pola wielokąta.

W kuchni babci

„Funt mąki, ćwierć funta masła, łut cukru” — w przepisach z XIX i początku XX w. funt to ok. 400–410 g, łut ok. 12,7 g. Współczesne miary kuchenne (szklanki, łyżki) przeliczysz w przeliczniku jednostek i przeliczniku kuchennym. Jednostki angielskie (cale, stopy, funty brytyjskie) opisuje poradnik jednostki imperialne.